سالها بايد كه تا يك سنگ اصلى ز آفتاب * لعل گردد در بدخشان يا عقيق اندر يمن « 1 » عمرها بايد كه تا يك كودكى از روى طبع * عالمى گردد نكو يا شاعرى شيرين سخن به همين دليل هيچ‌كدام از حافظهايى كه در اين پنجاه سالهء اخير ، چاپ و منتشر شده - با وجود مزايا و راهگشاييهاى بسيار - جز حافظ مصحح دكتر پرويز ناتل خانلرى نتوانسته‌اند در دقّت و صحّت متن بدان نزديك شوند ، بىدليل نيست كه بسيارى از حافظ شناسان « 2 » و اديبان در سال 1367 به مناسبت برپايى كنگرهء بزرگداشت حافظ ، اعلام داشتند كه هنوز حافظ قزوينى - غنى بىرقيب و مستندترين است . درهرصورت مقابلهء آن با حافظ خانلرى براى مقايسهء آنى و عينى بخصوص براى دانشجويان و همهء كسانى كه تشنهء دانستن تفاوتهاى اين دو هستند ، مفيد خواهد بود . نگارندهء اين سطور كه تجربهء دو بار مقابلهء حافظ قزوينى - غنى را با چاپ اوّل و دوم حافظ خانلرى داشته است « 3 » ، تصميم گرفت براى بار سوم و با دقت بيشتر آن را با چاپ دوم حافظ خانلرى مقابله كند و نتيجه را در پانوشتها بياورد . آنچه در پاورقيها آمده ، نتيجهء اين بررسى است . ضمنا پنج غزل با مطلع‌هاى زير در حافظ خانلرى هست كه حافظ قزوينى - غنى ، فاقد آنهاست : غزل 14 صبح دولت مىدمد ، كو جام همچون آفتاب * فرصتى زين به كجا باشد ، بده جام شراب غزل 234 ز دل برآمدم و كار برنمىآيد * ز خود برون شدم و يار در نمىآيد غزل 235 مژده اى دل كه مسيحا نفسى مىآيد * كه ز انفاس خوشش بوى كسى مىآيد غزل 264 جانا ترا كه گفت كه احوال ما مپرس * بيگانه گرد و قصّهء هيچ آشنا مپرس غزل 357 ما پيش خاك پاى تو صد رو نهاده‌ايم * روى و رياى خلق به يكسو نهاده‌ايم

--> ( 1 ) . سنايى / به تصحيح استاد فقيد ، مدرّس رضوى / ص 485 . ( 2 ) . كيهان فرهنگى / ويژه‌نامهء حافظ / سال پنجم / شمارهء 8 . ( 3 ) . در كتاب « در جستجوى حافظ » چاپ زوّار .